درجههای مداد: H و B یعنی چه و کدام را کجا به کار ببریم
یک جدول ساده از 4H تا 8B، با کاری که هر پله واقعاً به درد آن میخورد.
روی بدنهی هر مداد طراحی یک یا دو نویسه نوشته شده: 2H، HB، 6B. اینها اسم رمز نیستند؛ نسبت دو ماده را در مغز مداد نشان میدهند.
مغز مداد گرافیت است بهعلاوهی خاک رس. هرچه خاک رس بیشتر باشد مغز سختتر و کمرنگتر است؛ هرچه گرافیت بیشتر باشد نرمتر و سیاهتر. همین یک جمله کل ماجراست.
H، B، F و HB
حرف H از hard میآید یعنی سخت. حرف B از black یعنی سیاه. HB وسط طیف است و F کمی سختتر از HB — نوکش دیرتر کند میشود و برای نوشتن و خطهای ظریف ساخته شده.
عدد پیش از حرف شدت را میگوید: 4H از 2H سختتر و کمرنگتر است، 6B از 2B نرمتر و سیاهتر. در سیستم شمارهای که بیشتر روی مدادهای نوشتاری دیده میشود، شمارهی ۲ تقریباً معادل HB است.
یک نکته که کمتر گفته میشود: این درجهبندی مطلق نیست. HB یک سازنده میتواند کمی نرمتر از HB سازندهی دیگر باشد. درجهها داخل یک خط تولید نسبت به هم معنی دارند، نه بین دو برند. پس اگر مداد جدیدی خریدید و حس کردید همان درجه رفتار دیگری دارد، اشتباه نکردهاید. اینکه هر برندِ مداد طراحی برای چه کاری شناخته میشود در برندهای لوازمالتحریر در گنج دانش آمده است.
جدول درجهها و کاربردشان
| درجه | رفتار روی کاغذ | مناسب برای |
|---|---|---|
| 4H تا 2H | کمرنگ، سفت، لبهی دقیق | خط راهنما، نقشهکشی، انتقال طرح |
| H و F | کمرنگ ولی خواناتر | خط اولیهای که قرار است بماند |
| HB | متعادل، همهکاره | ساختار کار، نوشتن، طرح روزمره |
| 2B | نرم، تُن میانیِ خوب | بیشترِ سایهزنی در سیاهقلم |
| 4B | سیاه، کمی پخششونده | سایههای عمیق، جمع کردن کار |
| 6B تا 8B | خیلی نرم، زود تمام میشود | تاریکترین نقطهها، طرح سریع |
چرا مداد سخت روی کاغذ شیار میاندازد
مغز سخت گرافیت کمی روی کاغذ میگذارد، پس ناخودآگاه فشار بیشتری میدهید تا خط دیده شود. آن فشار بافت کاغذ را میخواباند و یک شیار میسازد.
شیار با پاککن پاک نمیشود. وقتی بعداً روی همان ناحیه سایه بزنید، خط سفیدِ شیار از زیر بیرون میزند. برای همین طرح اولیهی سیاهقلم را با HB و دست سبک میزنند، نه با 2H و فشار.
هر درجه روی هر کاغذی یکسان نیست
بافت کاغذ بهاندازهی درجهی مداد در نتیجه اثر دارد. روی کاغذ صاف، یک 2B زودتر اشباع میشود و سیاهترین تُنش روشنتر از حد انتظار درمیآید. روی کاغذ بافتدار همان مداد چند لایه را میپذیرد و عمیقتر میشود.
پس اگر سایهی کارتان به تیرگیِ دلخواه نمیرسد، پیش از خریدن مداد نرمتر، کاغذ را عوض کنید. ابزارهای ابتدایی سیاهقلم فهرست کاملی از آنچه لازم است دارد.
در اتود چه اتفاقی میافتد
مغزهای اتود هم همین درجهبندی را دارند، ولی چون قطرشان ثابت و کم است، درجههای خیلی نرم زود میشکنند. برای مغز ۰٫۵ میلیمتری HB یا B منطقیترین انتخاب است و 4B به بالا عملاً کار نمیکند.
مغز ۰٫۷ و ۰٫۹ فشار بیشتری تحمل میکنند و برای دست سنگین بهترند. راهنمای اتود این را با قطر و مکانیزم کنار هم گذاشته است.
نگهداری و تراش
- مداد نرم را از ارتفاع نیندازید؛ مغزش داخل چوب میشکند و در هر بار تراش تکهتکه بیرون میآید.
- مدادهای B و بالاتر را با کاتر بتراشید تا نوک بلندتر و مغز سالمتری داشته باشید.
- برای سایهی پهن، نوک را روی کاغذ باطله کمی پهن کنید تا لبهی مورب بسازد.
- تراش کند مغز را میکَند نه میبُرد؛ انتخاب تراش بیشتر از چیزی که فکر میکنید مهم است.
پس چند مداد بخریم
برای طراحی، سه تا: HB، 2B، 6B. برای کار فنی و نقشهکشی، 2H را هم اضافه کنید. برای نوشتن روزمره، HB بهتنهایی جواب میدهد. حداقلِ وسیلهی سیاهقلم و رشتههای دیگر در فهرستِ لوازم هنریِ شروع در گنج دانش آمده است.
جعبههای دوازده و بیستوچهارتایی پلههای نزدیک به هم را کنار هم میگذارند و تفاوت 3B و 4B در عمل آنقدر نیست که هر دو را لازم داشته باشید. فاصلهی سه پلهای — مثلاً HB و 2B و 6B — طیف کاملتری میدهد تا شش مداد پشت سر هم.
و پیش از خریدن درجهی تازه، یک نوار سایه از هر مدادی که دارید روی همان کاغذی که کار میکنید بزنید. اغلب معلوم میشود جای خالیِ طیف آنجایی نیست که فکر میکردید.
