نقاشی ایران

راهنمای انتخاب کتاب نگارگری ایرانی

کتاب آموزش، متن پژوهشی یا نسخه‌برگردان

در این حوزه سه جنس کتاب در کنار هم عرضه می‌شود و جابه‌جا گرفتن آن‌ها رایج‌ترین اشتباه است. کتاب آموزش عملی گام‌به‌گام است: طرح اولیه، قلم‌گیری، تخت‌کاری رنگ و پرداز را پشت هم می‌آورد و با تصویر مرحله‌ای همراه است. متن پژوهشی و تاریخ هنر از مکتب‌ها، نسبت نگاره با متن ادبی و شیوه‌ی کارگاه حرف می‌زند و تمرینی پیش نمی‌گذارد. دسته‌ی سوم نسخه‌برگردان است؛ چاپ با کیفیت نگاره‌ها بی آموزش و بی تحلیل مفصل، که برای چشم و برای رونویسی ارزش دارد. کسی که می‌خواهد قلم به دست بگیرد به دسته‌ی نخست نیاز دارد، و دانشجویی که مقاله می‌نویسد به دسته‌ی دوم. فهرست مطالب این سه را در یک نگاه از هم جدا می‌کند.

موضوع کتاب و ترتیب یادگیری

کتاب‌های آموزش نگارگری معمولا موضوعی‌اند و هر کدام یک بخش از نگاره را می‌آموزند: چهره‌سازی، پرنده و جانور، درخت و گل، ابر و صخره، معماری و کتیبه. این تقسیم تصادفی نیست و ترتیب دارد. چهره در نگارگری قاعده‌ی خودش را دارد و نسبت‌هایش با آناتومی غربی یکی نیست، پس کتاب چهره‌سازی برای کسی مناسب است که پیش‌تر قلم‌گیری را تمرین کرده باشد. پرنده و گل آغاز آسان‌تری هستند، چون فرم بسته و تکرارشدنی دارند و خطا در آن‌ها کمتر به چشم می‌آید. کتابی که از نخستین صفحه به ترکیب‌بندی یک نگاره‌ی کامل می‌پردازد، نوآموز را سر در گم می‌گذارد. نگاه کردن به عنوان فرعی و به شمار مراحل هر تمرین، روشن می‌کند کتاب برای کدام مرحله نوشته شده است.

ابزار و شیوه‌ای که کتاب فرض می‌گیرد

ابزار در نگارگری بخشی از آموزش است و کتاب‌ها در این باره یکسان نیستند. گروهی بر رنگ و مصالح سنتی تکیه دارند و از رنگ‌دانه، صمغ، کاغذ آهار مهره و قلم‌موی مویی حرف می‌زنند؛ چنین متنی وفادارتر است ولی تدارک ابزارش وقت و هزینه می‌برد. گروهی دیگر همان مراحل را با گواش، آبرنگ و مرکب رایج آموزش می‌دهند که دسترسی به آن‌ها آسان‌تر است و برای تمرین اولیه کافی است. پیش از انتخاب، خواندن فصل ابزار ارزش دارد تا معلوم شود کتاب چه چیزی را از پیش موجود فرض کرده. کیفیت چاپ هم در این حوزه بیش از حوزه‌های دیگر مهم است، چون پرداز و رنگ‌مایه‌های نزدیک به هم در چاپ ضعیف یکدست دیده می‌شوند و مرحله‌ها از هم تشخیص داده نمی‌شوند.

• فهرست مطالب نشان می‌دهد کتاب آموزش عملی است، متن پژوهشی یا نسخه‌برگردان.
• عنوان فرعی موضوع کار را مشخص می‌کند: چهره، پرنده، گل یا معماری.
• فصل ابزار روشن می‌کند مصالح سنتی لازم است یا رنگ‌های رایج امروز کافی‌اند.
• چاپ خوب برای دیدن پرداز و تفاوت رنگ‌مایه‌های نزدیک ضروری است.

نقاشی ایرانی، چه در شکل نگاره و چه در شکل گل و مرغ، با تمرین دست آموخته می‌شود و با چشمی که نگاره‌های کهن را دیده باشد؛ یکی بی دیگری ناقص می‌ماند و کتاب خوب همین دو را به هم می‌دوزد. آنچه در این دسته جمع شده شماری اندک از عنوان‌های آموزش گام‌به‌گام است و موضوعی کار می‌کند، یعنی هر کتاب یک بخش از نگاره را برمی‌دارد؛ برای پشتوانه‌ی تاریخی و دیدن زمینه‌ی این سنت، دسته‌ی هنر ایران جای درست‌تری است.