راهنمای خرید شطرنج: سایز استاندارد، جنس مهره و شروع کودک

شطرنج تنها بازیِ تخته‌ای است که اندازه‌هایش تقریباً استاندارد شده‌اند. همین باعث می‌شود خریدش آسان‌تر از چیزی باشد که به نظر می‌رسد — به شرطی که بدانی به چه عددی نگاه کنی.

مسئله‌ی رایج این است که مهره و تخته جداگانه خریده می‌شوند و بعد معلوم می‌شود مهره‌ها روی خانه‌ها جا نمی‌شوند. دو مهره‌ی کنارِ هم به هم می‌خورند و دست موقعِ حرکت مهره‌ی بغلی را می‌اندازد.

عددهایی که تخته و مهره را به هم می‌رسانند

در اندازه‌ی رقابتی، ضلعِ هر خانه‌ی تخته حدودِ ۵ تا ۶ سانتی‌متر است و ارتفاعِ شاه حدودِ ۹٫۵ سانتی‌متر. اما عددی که واقعاً تعیین‌کننده است نسبتِ بینِ این دو است:

• قطرِ پایه‌ی شاه باید حدودِ ۷۵ تا ۸۰ درصدِ ضلعِ خانه باشد. یعنی روی خانه‌ی ۵ سانتی، پایه‌ی شاهِ حدودِ ۳٫۸ تا ۴ سانتی‌متر می‌نشیند.
• اگر پایه بزرگ‌تر از این باشد، تخته شلوغ به نظر می‌رسد و برداشتنِ مهره سخت می‌شود.
• اگر خیلی کوچک‌تر باشد، مهره‌ها وسطِ خانه‌ها گم می‌شوند و از دور تشخیصشان سخت است.

پس اگر تخته‌ای داری و دنبالِ مهره می‌گردی، ضلعِ خانه را با خط‌کش اندازه بگیر و همان نسبت را حساب کن. این تنها عددی است که بردنش به فروشگاه ارزش دارد. برای سنجیدنِ مهره و تخته کنارِ هم، فروشگاه حضوری گنج دانش را ببینید.

جنسِ مهره: چوب، پلاستیک و وزن

وزن‌دار بودن بیش از جنس اهمیت دارد. مهره‌ی سبک هنگامِ حرکتِ سریع می‌افتد و همین یک چیز کیفیتِ بازی را پایین می‌آورد. نمدِ زیرِ پایه هم دو کار می‌کند: سطحِ تخته را خط نمی‌اندازد و صدای برخورد را می‌گیرد.

تخته: تاشو، رولی یا یک‌تکه

تخته‌ی چوبیِ تاشو معمولاً خودش جعبه‌ی مهره‌ها هم هست و برای خانه انتخابِ خوبی است؛ فقط خطِ تا با گذرِ زمان کمی برجسته می‌شود. تخته‌ی رولیِ وینیلی سبک است، لوله می‌شود و در مسابقات رایج است؛ عیبش این است که تازه از لوله درآمده تا مدتی صاف نمی‌ماند و باید زیرش چیزی گذاشت.

روی تخته‌های رقابتی حروف و شماره‌ی خانه‌ها چاپ شده است. اگر تازه‌کار هستی یا برای بچه می‌خری، همین حروف کارِ یاد گرفتنِ نُت‌نویسی را ساده می‌کند.

شروعِ شطرنج برای کودک

بیشترِ بچه‌ها از حدودِ پنج تا شش سالگی می‌توانند حرکتِ مهره‌ها را یاد بگیرند، ولی نشستنِ پای یک بازیِ کامل معمولاً چند سال دیرتر جا می‌افتد. راهِ جاافتاده این است که بازی را تکه‌تکه یاد بدهی:

1. فقط با سربازها بازی کنید؛ هرکس اول یک سرباز را به آن طرف برساند برنده است.
2. رخ و شاه را اضافه کن و همان بازی را تکرار کن.
3. بعد اسب و فیل، و آخر از همه وزیر و قاعده‌ی قلعه.

در این مرحله مهره‌ی بزرگ‌تر بهتر است، چون دستِ کوچک راحت‌تر آن را برمی‌دارد. و مثلِ هر بازیِ دیگری، هشدارِ قطعاتِ کوچکِ روی جعبه را برای خانه‌ای که کودکِ نوپا دارد بررسی کن — مهره‌ی شطرنج دقیقاً هم‌اندازه‌ی چیزی است که کودکِ زیرِ سه سال در دهان می‌گذارد.

بقیه‌ی بازی‌های تخته‌ای که در همین قفسه‌اند

تخته‌نرد کنارِ شطرنج طبیعی‌ترین انتخاب است: قواعدش کمتر است، بازی کوتاه‌تر است و عنصرِ تاس باعث می‌شود بازیکنِ ضعیف‌تر هم شانسی داشته باشد. منچ و مار و پله برای سنینِ پایین‌تر کار می‌کنند و دوز و بازی‌های کارتی برای وقتی که فقط ده دقیقه وقت هست.

برای انتخاب بر اساسِ سنِ بازیکن، راهنمای بازی فکری بر اساسِ سن جدولِ کاملی دارد. و اگر شطرنج را به‌عنوانِ هدیه در نظر داری، نکته‌های بسته‌بندیِ جعبه‌های سنگین و بی‌قاعده در راهنمای بسته‌بندی کادو آمده است.